Choć sam operował słowem, jego wpływ na sztuki wizualne jest absolutnie bezprecedensowy. Można zaryzykować stwierdzenie, że ukształtował wizualną wyobraźnię całych epok. Przebywając na wygnaniu (1307–1321) pisze swoje opus magnum – Boską Komedię. Opisuje w niej zaświaty (Piekło, Czyściec, Raj) w sposób tak sugestywny – rysując przerażający obraz Piekła i poruszający obraz Raju – że stał się dla artystów gotowym, niezwykle bogatym leksykonem ikonograficznym.
Ale od początku.
Urodził się w 1265 r. we Florencji. Pochodził z zamożnego rodu Alighierich, i choć jego rodzina nie zaliczała się do starej i potężnej arystokracji (magnatów), dysponowała na tyle dużym majątkiem (zdobytym m.in. na obrocie pieniędzmi i pożyczkach, a następnie inwestowanym w ziemię), że Dante był człowiekiem żyjącym z renty i mógł w pełni oddawać się nauce oraz polityce.
Odebrał wszechstronne wykształcenie: uczył się gramatyki, retoryki, czytał klasyków (Owidiusza, Stacjusza, Lukana, Wergiliusza), a z czasem dogłębnie studiował filozofię. Mimo bycia intelektualistą, w młodości Dante był również żołnierzem. Należał do zamożnych „obywateli z obowiązkowym koniem”, co oznaczało, że musiał wyruszać na wojnę wyposażony we własną zbroję i rumaka. W 1289 r. brał udział w zwycięskiej dla Florencji bitwie pod Campaldino, gdzie walczył w pierwszym, najbardziej niebezpiecznym szeregu kawalerii (feditori). Jak sam wspominał, podczas bitwy odczuwał wielki strach, ale ostatecznie cieszył się ze zwycięstwa[1].
Aktywnie działał w komunalnym rządzie florenckim jako reprezentant stronnictwa o poglądach umiarkowanie ludowych, dążących do łagodzenia napięć z magnatami. Należał m.in. do Rady Stu zrzeszającej najzamożniejszych obywateli. Jego kariera polityczna osiągnęła szczyt, gdy od 15 czerwca do 14 sierpnia 1300 roku sprawował urząd priora – najwyższą funkcję we władzach miasta. Angażował się w konflikty między dwoma wrogimi frakcjami gwelfów: Białymi i Czarnymi, opowiadając się po stronie tych pierwszych.
Wygnanie i Boska Komedia
Na skutek zamachu stanu i zbrojnego przejęcia władzy przez Czarnych Gwelfów, Dante w styczniu 1302 roku został fałszywie oskarżony o malwersacje i przekupstwo polityczne. Skazano go na gigantyczną grzywnę, a gdy jej nie zapłacił, wydano na niego wyrok śmierci przez spalenie na stosie w razie powrotu do Florencji. Ostatnie dwadzieścia lat życia spędził jako wygnaniec, tułając się po Włoszech. Po zrażeniu się do swoich dawnych politycznych towarzyszy („kompanii dzikiej i złośliwej”), odciął się od nich, stając się własnym stronnictwem. Musiał żyć na koszt innych władców („spożywać cudzy chleb”), znajdując schronienie m.in. u rodów della Scala w Weronie, Malaspina w Lunigianie i Guidi w Casentino[2].
To właśnie w tych trudnych, gorzkich latach wygnania pisał swoje arcydzieło – Boską Komedię.
W Boskiej Komedii Dante ukształtował nasze wyrażenie zaświatów bardziej, niż jakiekolwiek inne teksty. Wiele motywów, które dziś są dla nas oczywiste, pochodzi z wyobraźni XIV-wiecznego poety. Kiedy mówimy, że ktoś “przeszedł przez wszystkie kręgi piekła” nieświadomie cytujemy Dantego. Biblia nie dzieli piekła na żadne poziomy – mówi po prostu o miejscu kary/oddzieleniu od Boga. To w wyobraźni Dantego zrodził się pomysł piekła składającego się z dziewięciu kręgów. Wraz z kolejnymi kręgami rośnie ciężar winy, a kary stają się coraz surowsze.
Dante umieszcza w piekle: polityków, papieży, królów, filozofów, swoich osobistych wrogów. Podobnie zrobi niemal 200 lat później Michał Anioł we freskach do Kaplicy Sykstyńskiej. Fragment fresku z Kaplicy Sykstyńskiej przedstawiający piekielnego sędziego Minosa. Postać, ukazana z oślimi uszami i wężem gryzącym ją w przyrodzenie, ma rysy papieskiego mistrza ceremonii, Biagia da Ceseny. Michał Anioł umieścił go w swoim dziele w odwecie za krytykę nadmiaru nagości na freskach.
W XIX wieku fascynacja Dantem wybucha na nowo. Romantycy odnaleźli w autorze Boskiej Komedii bratnią duszę – wygnańca, buntownika i geniusza, zaglądającego w najciemniejsze zakamarki ludzkiej psychiki. Z tego okresu pochodzą m.in. akwarele Williama Blake’a. Rozpoczął on pracę nad ilustracjami do Boskiej komedii w 1826 roku, u schyłku swojego życia. Dla niemal siedemdziesięcioletniego artysty projekt ten nie był próbą wizualizacji tekstu, lecz okazją do głęboko osobistej, wizjonerskiej polemiki z Dantem. Blake podziwiał wyobraźnię i poetycki geniusz autora, lecz nie podzielał jego średniowiecznej wizji sprawiedliwości opartej na nieodwołalnym podziale na zbawionych i potępionych. W swoich ilustracjach często przesuwał akcent z kary na duchowy stan człowieka, czyniąc z piekła i nieba nie tyle miejsca wiecznej odpłaty, ile symbole wewnętrznych doświadczeń duszy. Dzięki temu jego cykl staje się nie tylko komentarzem do Boskiej Komedii, lecz także świadectwem romantycznego przekonania, że prawda religijna rodzi się przede wszystkim z indywidualnego przeżycia i wyobraźni. Inni artyści inspirujący się Dantem to m.in.Gustave Dorhè, Delacriox czy Auguste Rodin.
W epoce wiktoriańskiej prerafaelici, a szczególnie Dante Gabriel Rossetti, wielokrotnie sięgali po postacie Dantego i Beatrycze, idealizując średniowieczny ideał miłości dworskiej.
Franz Liszt jest autorem Symfoni Dantejskiej inspirowanej Boską Komedią (1856). Skomponował również Sonatę Dantejską (Dante Sonata), nad którą pracował od 1837 do 1849 roku.
Trzeci studyjny album irlandzkiego wokalisty Hoziera, zatytułowany Unreal Unearth (2023) czerpie inspirację z Piekła Dantego. Poszczególne utwory odzwierciedlają kolejne etapy wędrówki poety przez dziewięć piekielnych kręgów, następnie jego drogę ku odkupieniu i wyjściu “na drugą stronę”.
W filmie Hannibal (w reżyserii Ridleya Scotta, 2001), Hannibal Lecter jest znawcą kultury średniowiecznej i prowadzi rozważania na temat Boskiej Komedii. Motywy zaczerpnięte z tego dzieła znajdują także odzwierciedlenie w jego zbrodniczych działaniach, które miejscami nawiązują do dantejskiej wizji kary i sprawiedliwości.
W serii komiksowej The Sandman autorstwa Neila Gaimana (publikowanej 1989-1996) piekło zostało przedstawione w sposób wyraźnie inspirowany wizją Dantego. Pojawiają się w nim między innymi Las Samobójców (Wood of Suicides), Malebolge oraz Miasto Dis (City of Dis).
W popularnej grze fabularnej Dungeons & Dragons wprowadzono Dziewięć Piekieł, a niektóre ich poziomy otrzymały nazwy zaczerpnięte z miejsc opisanych w Piekle Dantego. Twórcy gry zapożyczyli również termin „malebranche” na określenie jednej z ras diabelskich. W pierwotnym opisie popełniono błąd, interpretując to słowo jako „zły róg” (evil horn), podczas gdy u Dantego Malebranche („Złe Szpony” lub „Złowrogie Szpony”) to grupa demonów strzegących jednego z kręgów piekła.
Dantejska wizja do dziś wpływa na naszą wyobraźnię. Tropienie jej śladów w sztuce i kulturze to podróż przez niemal siedem stuleci europejskiej wyobraźni. Gorąco do niej zachęcam.
~~ Podróż wizualna: instagram sztukidawne
[1] A. Barbero, Dante, przeł. K. Żaboklicki, Marginesy, Warszawa 2022, s. 13. Barbero wskazuje, że źródłem tego wyznania jest niezachowany do naszych czasów list Dantego, cytowany przez XV-wiecznego humanistę i biografa poety Leonardo Bruniego.
[2] Ibidem.
